Kiedy słyszymy o Malcie, na myśl przychodzą słoneczne plaże, turkusowe morze i klimatyczne uliczki Valletty. Ale oprócz pięknych krajobrazów Malta kryje w sobie także niezwykle ciekawą historię językową. Język maltański – unikatowy w skali świata – stanowi jeden z najbardziej fascynujących przykładów mieszanki językowej, która powstała w wyniku wielowiekowych wpływów kulturowych.
Język maltański – co to za język?
Maltański (Malti) to język semicki, który wywodzi się bezpośrednio z arabskiego dialektu sycylijsko-arabskiego używanego w średniowieczu. Choć jego podstawowa struktura gramatyczna i rdzeń leksykalny mają arabskie korzenie, język ten przeszedł znaczącą ewolucję i uległ silnym wpływom innych języków, szczególnie włoskiego i angielskiego.
Cechy charakterystyczne języka maltańskiego:
Języki urzędowe na Malcie
Malta posiada dwa języki urzędowe: maltański i angielski. Taka sytuacja językowa jest wynikiem burzliwej historii wyspy, która przez wieki znajdowała się pod panowaniem różnych potęg – w tym Imperium Brytyjskiego (do 1964 roku).
Rola języków urzędowych:
- Maltański – jest językiem narodowym i dominującym w życiu codziennym. Używany w administracji publicznej, mediach, edukacji (szczególnie w szkołach podstawowych), a także w literaturze i kulturze.
- Angielski – pełni funkcję drugiego języka urzędowego. Jest powszechnie używany w administracji rządowej, sądownictwie, szkolnictwie wyższym i biznesie. Wiele dokumentów rządowych i stron internetowych funkcjonuje w dwóch wersjach językowych. Większość Maltańczyków biegle posługuje się angielskim.
Maltańczycy są w większości dwujęzyczni – biegle posługują się zarówno maltańskim, jak i angielskim. Dzieci uczą się obu języków od najmłodszych lat. Programy szkolne są często dwujęzyczne, a egzaminy państwowe mogą być zdawane w jednym z dwóch języków urzędowych.
A co z włoskim?
Choć język włoski nie jest językiem urzędowym, przez wiele lat odgrywał bardzo ważną rolę na Malcie. Do połowy XX wieku był głównym językiem elit, sądownictwa i mediów. Obecnie nadal wiele osób na Malcie rozumie lub mówi po włosku, głównie dzięki włoskiej telewizji, kulturze i bliskości geograficznej, Malta bowiem leży zaledwie ok. 90 km na południe od Sycylii. Od zawsze była częścią włoskiej strefy kulturowej i gospodarczej. Wiele kontaktów handlowych, rodzinnych i religijnych odbywało się właśnie z Sycylią. Przez kilkaset lat włoski był językiem literatury, teatru, prasy i uniwersytetów na Malcie. Jeszcze w XIX wieku większość gazet, książek i dzieł naukowych publikowano po włosku. Nawet po przejęciu Malty przez Brytyjczyków (w 1800 r.) włoski długo zachował status języka prestiżowego.
W XIX i XX wieku na Malcie trwała tzw. „kwestia językowa” – spór, czy głównym językiem wyspy ma być:
- włoski (tradycyjny język elit),
- angielski (język nowych kolonizatorów),
- czy maltański (język ludu).
Włoski utracił status urzędowy dopiero w 1934 roku. Współcześnie, mimo że nie jest już językiem urzędowym, włoska telewizja jest bardzo popularna na Malcie (wielu odbiera ją bezpośrednio). Dzięki temu wielu Maltańczyków rozumie lub swobodnie mówi po włosku, nawet jeśli nie uczą się go formalnie.
Skąd język francuski na Malcie?
Język maltański nie ma bezpośrednich korzeni w języku francuskim, ale pośrednie wpływy francuskie są zauważalne – głównie przez historyczne związki Malty z Francją i językami romańskimi ogólnie. Malta została zdobyta przez Napoleona Bonaparte w 1798 roku. Choć Francuzi byli na wyspie zaledwie dwa lata (do 1800 r.), przynieśli ze sobą niektóre instytucje, idee rewolucji i oczywiście język.
Niektóre słowa maltańskie mają francuskie pochodzenie, często przez język włoski jako „pośrednika”. Przykładowo:
-
- uffiċċju (biuro) – z francuskiego office
- buttuna (guzik) – z francuskiego bouton
- servizz (usługa) – z francuskiego service
Język maltański nie wywodzi się z francuskiego, ale zawiera ślady francuskiego wpływu – głównie poprzez zapożyczenia. Maltański to wciąż język semicki, ze strukturą gramatyczną i podstawowym słownictwem bliższym arabskiego niż językom romańskim.
Przykładowe zwroty w języku maltańskim
Choć język maltański może brzmieć obco, wiele słów ma znajome brzmienie dzięki wpływom włoskiego i angielskiego. Oto kilka podstawowych zwrotów, które mogą przydać się podczas wizyty na Malcie:
| polski | maltański | wymowa (przybliżona) |
|---|---|---|
| Dzień dobry | Bongu | bon-gu |
| Dobry wieczór | Il-lejl it-tajjeb | il-lejl it-tajjeb |
| Do widzenia | Ċaw | czał |
| Dziękuję | Grazzi | grat-tsi |
| Proszę | Jekk jogħġbok | jek jożbok |
| Tak | Iva | iwa |
| Nie | Le | le |
| Przepraszam | Skużani | sku-dżani |
| Jak się masz? | Kif inti? | kif inti |
| Dobrze, dziękuję | Tajjeb, grazzi | tajjeb, grat-tsi |
Maltańczycy są bardzo przyjaźni i zazwyczaj cieszą się, gdy turyści próbują mówić w ich ojczystym języku – nawet jeśli tylko kilka słów.
Ciekawostki o języku maltańskim
Dla Maltańczyków język maltański to nie tylko środek komunikacji, ale także ważny element tożsamości narodowej. Stanowi on żywe dziedzictwo wielowiekowych wpływów kulturowych – od arabskich korzeni, przez włoski splendor, aż po brytyjską administrację. Język ten pokazuje, że nawet niewielkie społeczności mogą tworzyć coś unikatowego i trwale wpisać się w mapę światowego dziedzictwa językowego.
Choć nie jest to język powszechnie nauczany poza Maltą, jego znajomość może być fascynującą przygodą językową. Dla lingwistów i pasjonatów języków stanowi żywy dowód na to, jak kultury i języki mogą się przenikać, tworząc coś unikalnego.
